Van oplopende druk naar overheidsburnout

Oplopende onzekerheid en druk op de overheid is één van de ontwikkelingen die het trendteam van Dienst Publiek en Communicatie heeft verzameld in een trendrapport voor overheidscommunicatie. Zie voor de andere ontwikkelingen het trendoverzicht

Samenvatting

Met de welvaart in Nederland lijkt het goed te gaan. Toch ervaren veel mensen in toenemende mate onzekerheden. Bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt, over het klimaat en de (internationale) politiek. Dat geeft mensen stress en zorgt ervoor dat mensen sneller bereid zijn om actie te voeren. Het is niet altijd direct zichtbaar, maar onder de oppervlakte zijn ongenoegen en wantrouwen tegenover de overheid wel altijd aanwezig. De overheid zoekt steeds naar nieuwe deeloplossingen binnen bestaande structuren om aan alle wensen van de samenleving te blijven voldoen. Dit leidt uiteindelijk tot een overbelasting van de overheid. Zoals individuen door oplopende druk overspannen raken of een burn-out krijgen, groeien voor de overheid zelf ook de risico’s op een burn-out.

Implicaties voor overheidscommunicatie: echt luisteren en samenwerken

Om het ongenoegen en de behoefte aan doelmatigheid te adresseren is een communicatieplan of -strategie niet voldoende. Bij het reageren op actuele issues en het omgaan met lastige beleids- en communicatievraagstukken zijn (nieuwe) manieren van samenwerking nodig. Juist om te voorkomen dat er dingen misgaan en wantrouwen toeneemt. Tegenstellingen en afwijkende meningen moeten gehoord worden, écht gehoord worden. Dat geldt net zo goed voor de brede, soms stille, middengroep. Dat is niet altijd makkelijk: wrijving, irritatie en gedoe zijn onontkoombaar. De rol van de communicatieadviseur is daarbij belangrijk: juist wanneer het gesprek is vastgelopen.

Bij het ontstaan van een nieuwe trend groeien de verwachtingen over de impact ervan. Daarna volgen mogelijke tegentrends en de vraag of de trend de hoge verwachtingen zal waarmaken. Sommige trends verdwijnen, andere worden onderdeel van het dagelijks leven.

Normalisering bestaansonzekerheid

In de afgelopen decennia is er minder zekerheid gekomen op de arbeidsmarkt, waardoor meer mensen financiële onzekerheid ervaren. Daar zijn de laatste jaren onzekerheden bijgekomen, bijvoorbeeld door de voortdurende krapte op de woningmarkt, onduidelijkheden over de toekomst van het pensioenstelsel, klimaatproblematiek en de grotere afhankelijkheid van internationale financiële systemen en Europese samenwerking. Dit wordt ook wel precariteit genoemd: de groei van onzekerheden op diverse levensterreinen. Enerzijds hebben een flexibel leven en een flexibele maatschappij voordelen. Zo vindt een grote groep mensen het fijn dat werk en privé makkelijker te combineren zijn en dat er sprake is van een grotere keuzevrijheid. Anderzijds kunnen onzekerheden leiden tot stress, angst, maatschappelijke ongelijkheid, onvrede en het gevaar dat mensen langs elkaar heen leven. Waar persoonlijke tegenslagen vroeger vaker collectief opgevangen werden (door staat, vakbond of werkgever), zijn mensen in de huidige flexibele en (hyper)individualistische prestatiemaatschappij steeds vaker op zichzelf aangewezen. Daarbij komt dat niet iedereen kan voldoen aan de hoge eisen die de flexibele samenleving stelt: de ideale werknemer of burger dient 24/7 wendbaar, buigzaam, mobiel en creatief te zijn.

Signalen van ongenoegen nemen toe

Vooral jongeren kampen steeds meer met stress en psychische klachten, aldus het RIVM. Het RIVM wijt deze problemen aan het onder druk streven naar ‘het perfecte plaatje’. Spanningen thuis, overheidsbeleid waaronder het leenstelsel en ontwikkelingen in het klimaat dragen bij aan deze druk. Ook de Nationale Ombudsman trok in het afgelopen jaar herhaaldelijk aan de bel met de boodschap dat burgers zich in toenemende mate zorgen maken over een overheid die zich steeds verder terugtrekt. Maar wie schiet hen te hulp als ze vastlopen? En wat hebben mensen nodig om mee te kunnen blijven doen in een omgeving die steeds complexer is? Niet alleen kwetsbare groepen maar ook zelfredzame burgers hebben vaker te maken met (vastlopende) overheidssystemen en wensen vooral een overheid die eerlijk, begripvol en simpel is.
 

Op naar een overheidsburnout?

Nederlanders behoren tot de gelukkigste mensen ter wereld. Hoewel mensen het niet per se slechter hebben dan vroeger, ervaren zij wel in toenemende mate een verlies van geborgenheid, zekerheid en een gebrek aan regie op het eigen leven. De wens om gehoord te worden uit zich ook in de toename van de actiebereidheid van mensen in Nederland. In 2018 zijn de meeste protesten en stakingen geteld sinds 1989, en in de eerste helft van 2019 zijn dat er al bijna evenveel als in heel 2018. Ook het aantal mensen dat gaat staken neemt toe. In analyses naar waar het knelt komen de bedrijfsmatige aanpak van voorzieningen en een gebrek aan menselijke maat vaak naar voren. Zo stellen Carin Gaemers en Hugo Borst vast dat in de zorgsector de kwaliteit onder druk komt te staan en de werkdruk en het ziekteverzuim oplopen. Zij signaleren dat er te weinig aandacht is voor doelmatigheid. Ook het stelsel waarin nu sociale zekerheid wordt geregeld lijkt niet de gewenste zekerheid te bieden aan werknemers die vaak van dienstverband wisselen. Volgens Tjeenk Willink lijkt de overheid te ver doorgeschoten in de bedrijfsmatige aanpak waarbij complexe regelgeving soms het eigenlijke doel voorbij schiet. En dit terwijl complexe problemen en onzekerheden juist vragen om andere oplossingsrichtingen, aanpakken en rollen van de overheid. Wanneer de overheid alleen naar oplossingen zoekt in bestaande structuren, stevent zij misschien wel op haar eigen burn-out af.

Open gesprek wordt spannender

Dit toenemende schuren van de menselijke maat met de systeemwereld kan risicomijdend gedrag of een angstcultuur bij de overheid in de hand werken. Druk vanuit de pers, publieke opinie en peilingen versterken dit. Het tv-programma Opstandelingen van BNNVARA weet helder in beeld te brengen hoe gemakkelijk wantrouwen tussen burgers en overheid kan groeien, en hoe moeilijk dit weer te herstellen is. Het voeren van een open gesprek wordt steeds spannender voor betrokkenen, vaak ook voor de overheid zelf. Zo raken oplossingen gemakkelijk steeds verder buiten beeld.

Dit heeft ook gevolgen voor de politiek. Politici en politieke partijen lijken vaker onvoldoende aansluiting te vinden bij een deel van de samenleving. Politici met herkenbare, maar niet per se op feiten gebaseerde verhaallijnen, spelen hier op in door deze zorgen van burgers te benoemen. Het risico bestaat dat door deze zorgen uit te vergroten, bestaande sociaal-demografische verschillen nog meer nadruk krijgen. 

“Er heerst een naar complot neigend gevoel dat we massaal besodemieterd worden. Als je dat stadium hebt bereikt dan is er geen weg meer terug. Erkennen dat er een fout is gemaakt kan wel, maar dan moet dat ook echt iets waard zijn. Alleen sorry zeggen is niet genoeg.” Kees Schaap, regisseur en eindredacteur van Opstandelingen

Andere manieren van samenwerken

Andere manieren van samenwerken zoals het werken met gedragskennis en het toepassen van cocreatieve werkvormen zoals public design bieden mogelijkheden. Bij public design worden de principes van design thinking losgelaten op processen, diensten en beleid om maatschappelijke vraagstukken op te lossen. Daarbij is veel aandacht voor de intrinsieke drijfveren en onderliggende behoeften van betrokkenen en is het gezamenlijk uitwerken en uitproberen van mogelijke oplossingen ook onderdeel van het proces.

Andere trends

Andere ontwikkelingen en trends die het trendteam van DPC heeft beschreven:

Trendrapport, trendsessie en trendteam

Alle hoofdstukken met trends zijn terug te vinden in het trendoverzicht en het trendrapport (pdf). In het trendrapport vind je ook de bronvermeldingen voor de analyses. Wil je de trends vertalen voor je eigen dagelijks werk? Organiseer dan een trendsessie. Het trendteam kan je helpen.